Volgende zaterdagcursus


Volgende seminarie

SCFA nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van onze laatste nieuwtjes!

Horkheimer - Adorno, Odysseus of Mythe en Verlichting

In 1947 publiceerden Max Horkheimer en Theodor W. Adorno hun Dialektik der Aufklärung. Philosophische Fragmente, een van de belangrijkste filosofische boeken uit de 20ste eeuw.

Verlichting is het zich bevrijden van de mens uit de onmondigheid waarvan hij zelf de schuld is (Kant). Volgens Horkheimer – Adorno loopt elke vorm van Verlichting echter het gevaar dialectisch tot zijn tegendeel om te slaan, zichzelf te vernietigen: telkens weer slaat vooruitgang om tot regressie, vrijheid tot onvrijheid. Het Verlichtingsproject van een wetenschappelijk-technische beheersing van de natuur leidt uit zichzelf tot onmenselijkheid en onvrijheid. Daarom is het totalitarisme van de 20ste eeuw geen irrationele terugval ten opzichte van de Verlichting, maar een logische consequentie ervan. De Verlichting, aldus Horkheimer – Adorno, heeft als doel de mens te bevrijden van de vrees en hem als meester over de natuur te installeren, wat de onttovering van de wereld veronderstelt. Verlichting valt op die manier samen met de hele geschiedenis van de westerse rationaliteit: zij begint als animisme bij de vroege mens, zij neemt in de Grieks-Romeinse Oudheid de vorm aan van mythologie en daarna van filosofie, in het christendom de vorm van monotheïsme en in de Moderne Tijd de vorm van het wetenschappelijke wereldbeeld. De Verlichting, aldus de auteurs, omvat wezenlijk de strijd tegen de mythe, maar tegelijk is de mythe zelf al een vorm van Verlichting: zij wil namelijk op haar manier de wereld verklaren. Maar zoals de mythe zelf al Verlichting is, zo wordt omgekeerd de Verlichting die de mythe als mythe ontmaskert zelf mythologie. De mathematisering van de wereld door de Moderne wetenschap en het wetenschappelijke positivisme herleiden namelijk a priori het nieuwe tot het oude, en vallen daarmee terug in het mythische patroon van de eeuwige terugkeer van hetzelfde. Adorno ziet ook in de geschiedenis van het westerse subject een dialectiek van de Verlichting aan het werk. De Odysee van Homerus is voor hem de plaats waar het westerse Zelf zich vormt in de dialectiek van Mythe en Verlichting. Het epos is inderdaad niet gewoon het verhaal van de opeenvolgende avonturen van de held Odysseus, met een happy end als bekroning. Het epische verhaal, aldus Adorno, heeft zich meester gemaakt van een aantal oudere mythen, en ten opzichte van deze oude mythen treedt Odysseus op als Aufklärer, die deze mythen als mythen ontmaskert. De oude volksmythen waren oorspronkelijk zelf een vorm van Aufklärung, maar zij slaan om tot het tegendeel daarvan wanneer zij worden opgenomen in het verhaal van Homerus. Er ontstaat een niveauverschil tussen het epos en de oude mythen, waarbij het epos (dat de avonturen van Odysseus verhaalt) Verlichting wordt ten opzichte van de mythen. Odysseus krijgt de rol van Aufklärer, die zich telkens weer weet te bevrijden uit de fascinatie en de betovering uitgeoefend door de oude mythische machten. In dit proces van Verlichting of demythisering wordt de held tot een Zelf, een aan zichzelf identiek blijvend en autonoom subject, volgens Adorno de voorbode van het burgerlijke individu. De Odyssee is dus het toneel van de strijd van de Verlichting tegen de Mythe, een strijd waarin de held de mythen overwint en zich als Zelf constitueert.

In het Seminarie lezen we enkele bladzijden uit Dialektik der Aufklärung, “Excursus I: Odysseus of Mythe en Verlichting”, waarin Adorno bekende episodes uit de Odyssee interpreteert als voorbeelden van de botsing tussen Verlichting en Mythe: Odysseus en de Sirenen (Boek XII), de Lotus-eters (Boek IX), Odysseus en de Cycloop (Boek IX), Odysseus en Circe (Boek X), en ten slotte Odysseus en Penelope (Boeken XVI-XXIII).

prof.dr. Koen Verrycken

Koen Verrycken is filosoof en essayist. Hij doceerde antieke filosofie en metafysica aan de Universiteit Antwerpen.

Recente publicaties:

Onverborgenheid en eros. Het lichaam achter de Griekse filosofie (Academic and Scientific Publishers, 2015)

Giacomo Casanova’s Histoire de ma vie. Polytropie, demonie en melancholie (Academic and Scientific Publishers, 2017)

Inschrijven voor 2018
SCFA op Facebook

Column

MA Els Janssens

In memoriam Ulrich Libbrecht

Els Janssens MA

Op 15 mei 2017 overleed op 88-jarige leeftijd prof.em.dr. Ulrich Libbrecht. Hij was hoogleraar sinologie en comparatieve filosofie aan de KU Leuven. Na zijn emer ...


dr. Koenraad Elst

Moeder waarom sterven wij?

19 MEI 2017 Koenraad Elst (www.doorbraak.be)

Wegwijzer Ulrich Libbrecht

Op 10 juli 2008, toen Ulrich Libbrecht, mijn vereerde promotor in Sinologie, zijn ...